Kanuni pa mite: Mark Palnikaj zbulon anët e panjohura të së drejtës zakonore shqiptare

Historiografia shqiptare pasurohet me një botim të ri studimor nga kërkuesi i arkivave Mark Palnikaj, i cili vjen me veprën “Mbi të Drejtën dhe Zakonet Kanunore në Shqipëri”, një punë kërkimore që hedh dritë mbi historinë e së drejtës zakonore shqiptare dhe mënyrën se si ajo është mbledhur, interpretuar dhe studiuar ndër shekuj.
Edhe pse në pamje të parë libri të krijon përshtypjen se trajton vetëm Kanunin e Lekë Dukagjinit, autori sqaron se objekti i studimit është shumë më i gjerë. Përmes kërkimeve të gjata në arkiva dhe burime historike, ai analizon jo vetëm Kanunin e mbledhur nga At Shtjefën Gjeçovi, por të gjithë traditën e së drejtës zakonore shqiptare dhe dhjetë kanunet e botuara në trojet shqiptare.
Një vend të veçantë në studim zë figura e At Shtjefën Gjeçovit, të cilin Palnikaj e konsideron si njeriun që realizoi një nga veprat më të rëndësishme në historinë e kodifikimit të së drejtës zakonore shqiptare. Sipas tij, puna e Gjeçovit mbetet moment themelor në ruajtjen dhe dokumentimin e trashëgimisë juridike të shqiptarëve.
Libri trajton me kujdes dallimin mes Kanunit si tekst i kodifikuar, gjakmarrjes si fenomen shoqëror dhe emrit të Lekë Dukagjinit si figurë historike. Përmes dokumenteve arkivore, autori sjell dëshmi për arbitrazhe, pajtime, besë, ndërmjetësime dhe forma të ndryshme të drejtësisë zakonore, të cilat nuk lidhen domosdoshmërisht me figurën e Lekë Dukagjinit.
Një nga vlerat më të mëdha të veprës është se ajo nuk përpiqet të idealizojë të kaluarën. Në dokumentet e përfshira përmenden gjakmarrja, pabarazia, dhuna dhe zakone që sot konsiderohen të papranueshme. Por krahas tyre paraqiten edhe mekanizmat e pajtimit, respektimit të fjalës së dhënë, ndërmjetësimit dhe kufizimit të konflikteve, duke ofruar një panoramë më të balancuar dhe më të besueshme të shoqërisë tradicionale shqiptare.
Palnikaj ndalet edhe te disa aspekte më pak të njohura të Kanunit. Sipas tij, gruaja dhe prifti nuk mund të bëheshin objekt gjakmarrjeje. Gruaja kishte të drejtën të ndërhynte për të ndaluar konfliktin mes palëve dhe askush nuk guxonte ta prekte. Po ashtu, komuniteti kishte detyrimin të ndihmonte fqinjin kur ai ndodhej në vështirësi, duke dëshmuar ekzistencën e një solidariteti të fortë shoqëror.
Një tjetër element interesant është mënyra se si trajtohej kufoma e kundërshtarit pas vrasjes. Kanuni ndalonte përdhosjen ose copëtimin e trupit të viktimës. Madje, sipas rregullave zakonore, i vrari nuk duhej lënë përmbys, por vendosej në shpinë, me fytyrën nga lart. Gjithashtu nuk lejohej marrja e armës së viktimës, pasi ky veprim konsiderohej po aq i rëndë sa vetë vrasja dhe kërkonte një tjetër larje gjaku.
Përtej studimit të Kanunit shqiptar, libri sjell edhe zbulime interesante nga kërkimet ndërkombëtare të autorit. Gjatë një vizite në Arkivin Qendror të Jerevanit në Armeni, Mark Palnikaj hasi një dokument të rrallë: një tekst të së drejtës zakonore armene të vitit 1303, i përkthyer në gjuhën shqipe gegërishte me alfabet armen. Një dëshmi e jashtëzakonshme e lidhjeve historike dhe kulturore që hap horizonte të reja për studiuesit.
“Mbi të Drejtën dhe Zakonet Kanunore në Shqipëri” nuk është thjesht një libër për Kanunin. Ai është një udhëtim në historinë e mendimit juridik shqiptar, një përpjekje për të kuptuar burimet, dokumentet dhe evolucionin e së drejtës zakonore pa mitizime, pa paragjykime dhe pa glorifikime të panevojshme.