Loading ...
Akuza më e lehtë e kapitullit të prokurimeve po mban dosjen më të rëndë në godinën e SPAK-ut. Një lexim ligjor i çështjes Balluku.
Renada Bici*
Belinda Balluku ishte thirrur në Prokurorinë e Posaçme të premten, në orën dhjetë të mëngjesit; u paraqit në dy të pasdites, e shoqëruar nga avokati, duke kaluar mes grumbullit të vogël në Rrugën “Jordan Misja”, të cilin policia ishte përpjekur më kot ta shpërndante — të qëndruarit në trotuar nuk është bërë ende vepër penale. Kamerave nuk u tha asgjë; kur doli, ishte e pandehur edhe për gjashtë tendera të tjerë. Më pas prokuroria lëshoi një njoftim ku shpjegonte përse ishte thirrur: për t’iu njoftuar akuza, për t’u marrë në pyetje rreth saj, për t’iu komunikuar akte të tjera procedurale. Te ajo se çfarë është akuza, njoftimi nuk u ndal; nuk u ndal as mbulimi mediatik. Dhe pikërisht aty duhej ndalur, sepse në këtë dosje akuza është pothuajse gjithçka.
Të tetë procedurat që i ngarkohen tashmë ish-zëvendëskryeministres — tuneli i Llogarasë dhe shtatë lotet e Unazës së Madhe të Tiranës — mbështeten në një nen të vetëm të Kodit Penal. Neni 258 dënon personin e ngarkuar me funksione shtetërore apo në shërbim publik që vepron në kundërshtim me ligjet që rregullojnë lirinë e pjesëmarrjes dhe barazinë e shtetasve në tendera dhe ankande publike, për të krijuar avantazhe ose privilegje të padrejta për të tretët. Lexojini elementet ngadalë, sepse veprën e përkufizon ajo që u mungon. Nuk kërkohet përfitim. Nuk kërkohet marrëveshje me ofertuesin e favorizuar. Dhe i vetmi qëllim që teksti njeh është avantazhi i të tretit — jo dobia e zyrtarit, jo shpërblimi i tij, jo ndonjë interes i tij vetjak. Vepra konsumohet në çastin kur rregullat e procedurës përkulen në favor të dikujt, kushdo qofshin përfituesit dhe çfarëdo të ketë pritur zyrtari të nxirrte prej saj. Tavani i dënimit është tre vjet burgim, çka e lë në dyshemenë e kapitullit të prokurimeve dhe brenda atij brezi që gjykatat tona, sipas një praktike të dokumentuar, e zgjidhin me pezullim ekzekutimi dhe punë në interes publik. E thonë vetë vendimet e gjykatave antikorrupsion, nga zyrtarët e bashkisë së Divjakës te të pandehurit e Autoritetit Rrugor: një vit, i zbritur në tetë muaj, me pezullim ekzekutimi, njëqind e njëzet orë punë në interes publik.
Të shënojmë tani çfarë nuk gjendet në dosje. Nuk gjendet asnjë akuzë korrupsioni. Nuk gjendet asnjë akuzë pastrimi parash. I vetmi pretendim korrupsioni që i lidhet Belinda Ballukut banon në një linjë hetimore më vete, dhe adresa e asaj linje thotë shumë. Ajo nuk prek ministrinë, as gjashtëqind milionë eurot e rrugëve të saj; prek dy tendera nga vitet kur ajo drejtonte Albcontrol-in — një detyrë tjetër, në një dekadë tjetër — ku një vilë në Dhërmi rri e sekuestruar dhe ku ajo hetohet, por nuk akuzohet. Një ndjekje penale udhëton zakonisht nga vepra drejt atij që e ka kryer. Dosja jonë nuk e zbulon radhën e qëllimeve të askujt, por radhën e rezultateve e zbulon, dhe ajo radhë ecën së prapthi. Hetimi mbërriti te projektet flamurtare të zëvendëskryeministres dhe prej andej nxori një vepër procedurale me tavan trevjeçar; që të nxirrte një pretendim korrupsioni, iu desh të dilte nga ministria, të dilte nga dekada dhe të kthehej pas, te një ndërmarrje shtetërore që ajo e kishte drejtuar dikur. Kjo është anatomia e një hetimi që nis me të pandehurin dhe ende i kërkon veprën. Në dosjen që prodhoi thirrjen e së premtes — asaj i ka caktuar kreu i SPAK-ut dy prokurorë e nëntë hetues, dhe atë e quan prioritetin më të lartë të institucionit — shteti nuk pretendon se Belinda Balluku ka marrë gjë. Pretendon se procedurat nuk kanë qenë të barabarta.
Vendoseni tani këtë akuzë përballë rendeve juridike ku Shqipëria kërkon të anëtarësohet, dhe ajo ndërron natyrë. Evropa kontinentale, në rrjedhën e saj kryesore, shkeljen e barazisë në prokurime nuk e trajton si krim, por si paligjshmëri administrative: e mbikëqyrin dhomat e shqyrtimit dhe gjykatat administrative, ndreqet me anulimin e kontratës, me përjashtimin e zyrtarit, me gjoba për autoritetin kontraktor dhe me shpërblim dëmi për ofertuesin humbës. Gjermania ofertuesin e cenuar e dërgon te dhomat e prokurimit; e drejta e saj penale hyn në lojë vetëm për marrëveshjet e fshehta mes ofertuesve ose për ryshfet të mirëfilltë dhe shpërdorim besimi. Sa për dy përjashtimet që citohen më shpesh, dekadën e fundit e kanë kaluar duke u tërhequr nga tekstet e veta. Favoritisme-i francez, i afërmi më i ngushtë i nenit tonë 258, ka qenë objekt rekomandimesh zyrtare të njëpasnjëshme që kërkojnë ta ngushtojnë vetëm te shkeljet e vetëdijshme dhe të rënda — pikërisht sepse kriminalizonte sjellje që e drejta administrative i mbikëqyrte tashmë. Italia shkoi më tej: në 2024 e shfuqizoi abuso d’ufficio me gjithsej, me arsyetimin se një vepër e gjerë shpërdorimi detyre, me kërkesë të lehtë qëllimi, ishte kthyer në mjet për ta qeverisur administratën përmes frikës nga dosja. Komisioni Europian e kundërshtoi me shkrim atë reformë, i shqetësuar se dekriminalizimi po e dobësonte kuadrin antikorrupsion të një shteti themelues.
Këto dy fakte nuk rrinë rehat pranë njëri-tjetrit, dhe kjo parehati duhet thënë me emër, pa teatër. Kur Roma heq nga kodi i vet një vepër me qëllim të lehtë, Brukseli proteston; kur Tirana mbi një vepër të tillë ngre ndjekjen e saj penale më të madhe, Brukseli e lexon si shtet të së drejtës në punë e sipër. Argumenti më i fortë që ka në dorë prokuroria i pajton kështu: Shqipëria e kriminalizoi atë që Gjermania e administron, sepse zbatimit administrativ këtu nuk iu lejua kurrë të funksiononte. Organet e shqyrtimit ishin sa për dekor, dhe hartuesit e viteve nëntëdhjetë i anashkaluan për të mbërritur te prokurori, sepse s’kishte te kush tjetër të mbërrihej. Ky argument është i vërtetë. Por është argument për kapacitetin institucional, jo për veprën: shpjegon përse neni 258 ekziston; nuk shpjegon përse pikërisht ai, dhe jo nenet e korrupsionit që i rrinë sipër, duhet të mbajë angazhimin institucional më të rëndë në godinën e SPAK-ut.
Dhe ky pranim duhet mundur, jo thjesht plagosur. Një vepër e krijuar si zëvendësuese trashëgon përmasat e asaj që zëvendëson. Nëse neni 258 ekziston sepse dhomat e prokurimit nuk ekzistonin, atëherë ekziston për të dhënë me mjete penale atë që një dhomë funksionale do ta jepte me mjete administrative: anulimin e një kontrate të manipuluar, largimin e një zyrtari të komprometuar, një pasojë të matur me procedurën. Asgjë në këtë arsyetim nuk e shndërron zëvendësuesin e shqyrtimit administrativ në autorizim për tërë aparatin shtrëngues të procedurës penale, të drejtuar kundër një personi. Dobësia e njërit institucion nuk ia zgjeron tjetrit kufijtë e proporcionalitetit; në mos, ia ngushton, sepse prokurori që kryen punën e një organi shqyrtimi i detyrohet publikut vetëpërmbajtjen e një organi shqyrtimi — përndryshe nuk po zëvendëson institucionin që mungon, po vë në vend të tij diçka që hartuesit s’e patën menduar kurrë. Ky arsyetim, veç kësaj, ka edhe afat, dhe afati ka skaduar. Dekorin e viteve nëntëdhjetë e kanë pasuar një Komision i Prokurimit Publik, gjykatat administrative, një proces anëtarësimi, kapitulli i prokurimeve i të cilit kërkon pikërisht mjete administrative që funksionojnë. Një justifikim i huazuar nga një peizazh institucional që s’ekziston më nuk mund të mbajë mbi supe ndjekjen penale më intensive në atë që ekziston. Dhe rrethi mbyllet keq: çdo vit që prokurori bën punën e organit të shqyrtimit është një vit që Republika e ndien veten të shfajësuar nga detyrimi për ta ndërtuar atë organ.
Vijën, ndërkohë, kanë nisur ta heqin vetë gjykatat shqiptare. Në dosjen e tenderit prej nëntëmbëdhjetë milionë eurosh për tunelin e Skërficës, në rrugën Kardhiq–Delvinë, gjykata e posaçme e shkallës së parë i shpalli korrikun e kaluar të pafajshëm disa zyrtarë të Autoritetit Rrugor mbi atë bazë që kodi i procedurës e ruan për sjelljen që s’përbën fare krim: fakti nuk përbën vepër penale. Ish-drejtoresha e Autoritetit Rrugor, e dënuar në shkallë të parë me gjashtë muaj, me pezullim ekzekutimi dhe gjashtëdhjetë orë punë në interes publik, u shpall e pafajshme mbi të njëjtën bazë nga Gjykata e Posaçme e Apelit këtë maj. Formula duhet lexuar me kujdes, sepse nuk është formula e provave të pamjaftueshme. Gjykata nuk tha se shkeljet mbetën të paprovuara; tha se ajo që u provua nuk ishte krim. Është ajo që kodi gjerman e thotë me heshtjen e vet dhe parlamenti italian e tha me shfuqizim: parregullsia në prokurim, pa asgjë më tepër, është paligjshmëri administrative. Vijën që pjesa më e madhe e Evropës e shkruan në ligj, gjykatat tona të posaçme po e heqin në fund të ndjekjeve penale të konsumuara deri në një — dhe dosjet flamurtare rrugore që SPAK i ka çuar në gjyq vazhdojnë të bien në anën administrative të saj.
Kështu mbërrijmë te masat, sepse pesha e një vepre pikërisht te masat duhet të lexohet përsëri brenda procesit. Kodi i Procedurës Penale i shkallëzon masat e sigurimit personal sipas rëndësisë së faktit dhe sanksionit që mund të pasojë; proporcionaliteti nuk është koment yni mbi kodin, është porosia e vetë kodit. Mbi veprën më të butë të prokurimeve në kod, një zëvendëskryeministre në detyrë u pezullua nga detyra me urdhër gjykate qysh në vjeshtë — nga karrigia e dytë e qeverisë e hoqi jo elektorati, jo parlamenti, por një masë sigurimi e vendosur para çdo gjyqi. Mbi të njëjtën vepër i është ndaluar dalja nga vendi. Mbi të njëjtën vepër hetimi sapo është zgjatur me tre muaj të tjerë, siç qe zgjatur edhe më parë, pa asnjë afat përfundimi që t’i jetë bërë i ditur publikut. Edhe vetë akuza është dhënë me këste: në tetor tuneli, pastaj Loti 4, të premten gjashtë lotet e mbetura — çdo komunikim një titull i ri gazetash, ndërsa gjyqi ku ndonjëra prej tyre do të vihej në provë largohet nga një tremujor me çdo zgjatje.
SPAK ka përgjigje për të gjitha këto, dhe ato duhen shënuar — jo nga respekti për institucionin, por sepse konkluzioni duhet t’u mbijetojë. Të shtatë lotet e Unazës kanë qenë brenda hetimit të regjistruar që në krye; e thoshte njoftimi i tetorit, dhe ngritja e akuzave dora-dorës që piqen provat është procedurë e zakonshme, jo përshkallëzim. Masat e vendosura janë tërësia më e butë shtrënguese që ende ka efekt; arrest për të s’ka kërkuar njeri. Gjykatat që do ta gjykojnë i kanë shpallur edhe më parë të pafajshëm të pandehurit e nenit 258; dosja e Skërficës është prova e gjallë. E vërtetë, e gjitha. Por ajo që vërtetojnë është se secili akt, i marrë veçmas, e kishte mbështetjen te kodi. Proporcionaliteti nuk gjykohet akt më akt; gjykohet mbi të tërën, dhe e tëra është kjo: nëntë muaj pezullimi e në vazhdim, ndalim daljeje nga vendi, zgjatje afatesh dhe akuza me këste — të gjitha mbi një vepër me tavan tre vjet, kundër një personi të vetëm, me maksimumin e deklaruar të burimeve të institucionit, ndërsa akuza që do ta justifikonte gjithë këtë peshë mbetet një insinuatë e varur pas një dekade tjetër dhe një detyre tjetër.
Edhe statistikat e dosjes shtrojnë një pyetje, dhe ajo duhet bërë me zë. Çfarë pritej të gjenin dy prokurorë e nëntë hetues, nëpër nëntë muaj dhe gjashtëqind milionë euro, që s’e kanë gjetur? Jo më shumë pabarazi: tetë akuza për të njëjtën vepër trevjeçare nuk duan task-forcë, dhe çdo procedurë e shpallur në tetor tashmë është akuzuar. Kjo organikë lexohet vetëm në një mënyrë: si kërkim i akuzës që dosja nuk e përmban — asaj akuze korrupsioni që do të justifikonte me prapaveprim pezullimin, ndalimin dhe zgjatjet e vendosura tashmë mbi premtimin e saj. Parë kështu, çdo zgjatje tremujore nuk është hap drejt gjyqit; është ripërtëritje e bastit se vepra që u përshtatet masave një ditë do të dalë. Masat erdhën të parat. Vepra që do t’i justifikonte kërkohet ende — dhe ky kërkim, i kthyer në organikë, quhet nëntë hetues.
Ka edhe një mënyrë për ta matur të tërën që s’varet nga simpatia e askujt: pyesni se me çfarë mund të mbyllet kjo ndjekje penale. Përgjigjen e jep regjistri i dënimeve i gjykatave antikorrupsion — dënimet për nenin 258 mbarojnë me pezullim ekzekutimi dhe orë pune në interes publik. Mbajeni tani këtë përballë asaj që është vendosur tashmë, para çdo gjyqi: nëntë muaj pezullim nga zyra e dytë e qeverisë, një karrierë e ndërprerë në kulm me urdhër gjykate; nëntë muaj e mbyllur brenda vendit; një hetim pa fund të bërë të ditur, që zgjatet tremujor pas tremujori. Po të dënohej nesër Belinda Balluku për gjithçka që akuzohet, dënimi që pritet realisht do të ishte më i lehtë se procesi që i parapriu. Dhe kur masat tejkalojnë gjithçka që mund të japë verdikti, procesi nuk është më rruga drejt dënimit: është dënimi, dhe gjyqi bëhet formaliteti që e mbyll. Aritmetikën mund ta dëshmojnë të pandehurit e Skërficës — fjala e fundit në dosjen e tyre qe se fakti s’kishte qenë kurrë krim, po vitet që u përpiu dosja nuk ua ktheu askush.
Italia nuk e shfuqizoi abuso d’ufficio se italianët reshtën së shpërdoruari detyrën. E shfuqizoi sepse një krim shpërdorimi detyre me qëllim të lehtë ishte bërë, sipas gjuhës së atij debati, mjet për ta qeverisur administratën përmes frikës nga dosja. Ajo frazë u shkrua si diagnozë e një rreziku; dosja Balluku është rreziku i bërë realitet. Çdo zyrtar që ka ndenjur në një komision vlerësimi për Unazën, çdo drejtor që do të firmosë muajin tjetër një procesverbal tenderi, e ka parë tashmë se ç’mund të bëhet të mbajë akuza më e lehtë e kapitullit të prokurimeve: heqje nga detyra, mbyllje brenda vendit, hetim pa horizont. Ky mësim nuk i drejtohet asaj. I drejtohet administratës.
Mbetet një konsideratë e fundit, dhe ndryshe nga të tjerat nuk është argument proporcioni, po doktrine — dhe vjen nga dora e vetë shtetit. Drafti qeveritar i Kodit të ri Penal e rishkruan pikërisht këtë vepër: sipas tij, zyrtari përgjigjet për shkeljen e barazisë në tendera vetëm kur e kryen me qëllim fitimi. Hartuesit kanë pranuar, tashmë në formë legjislative, pozicionin që përshkroi kjo analizë: ku ka fitim, ka korrupsion, dhe mjaftojnë nenet e korrupsionit; ku s’ka, çështja i takon së drejtës administrative.
Për shumicën e lexuesve kjo është ironi; për juristin është çështje kalendari. Neni 3 i Kodit Penal e zbaton ligjin penal më të favorshëm me prapaveprim ndaj veprave të kryera para hyrjes së tij në fuqi, përderisa s’ka ndërhyrë vendim i formës së prerë. Në qoftë se kodi i ri miratohet me elementin e fitimit të paprekur dhe hyn në fuqi para se kjo dosje të marrë vendim përfundimtar, çdo akuzë në të do të duhet matur me një element që aktakuza e sotme nuk e ngre — dhe që, sipas përshkrimit që i bën vetë prokuroria dosjes, s’ka nevojë ta ngrejë. Prokuroria, në kuptimin më të mirëfilltë procedural, po bën garë me ligjvënësin e vet, dhe çdo zgjatje afati rend nga ana e gabuar: ose dosja arrin e para, ose kodi e vendos dosjen. Qeveria, nga ana e saj, s’i mban dot të dyja pozitat që gëzon sot. Ose drafti ka të drejtë, dhe dosja më e madhe në godinën e SPAK-ut mbështetet mbi një teori kriminaliteti që Republika s’e beson më; ose prokuroria ka të drejtë, dhe drafti është një falje e shkruar që përpara.
Belinda Balluku, si çdo i pandehur, quhet e pafajshme përderisa fajësia nuk i është provuar me vendim gjyqësor të formës së prerë. Do të ishte e rehatshme të mbyllej kjo analizë me pohimin se, të paktën këtu, gjërat po ecin siç i ka dashur ligji. Sipas regjistrit që përshkroi kjo dosje, nuk po ecin. Prezumimi nuk është mungesa e verdiktit; është porosi se si duhet ta trajtojë shteti njeriun sa verdikti pritet — dhe trajtimi ka rrjedhur së prapthi: heqje nga detyra me masë sigurimi, mbyllje brenda vendit, akuza të shpallura me këste, ku çdo komunikim zë vendin e një konstatimi. Vetë kodi ngulmon që masa e sigurimit nuk duhet të funksionojë si dënim i vuajtur që përpara. Ky ndalim ekziston sepse procedura është menduar të çojë drejt një dënimi, jo të jetë vetë dënim. Kur masat e heqin zyrtarin e dytë të qeverisë nëntë muaj para çdo gjyqi, dhe dënimi që pritet realisht në fund do të ishte më i lehtë se ata nëntë muaj, ndalimi mbijeton vetëm në letër. Nga prezumimi ka mbetur lëvozhga: fakti që asnjë gjykatë s’ka folur ende. Ligji e deshi prezumimin ta qeveriste këtë proces; në këtë dosje prezumimit i është lënë veç t’i mbijetojë procesit — dhe procesi është bërë dënimi.
*Renada Bici është avokate në Tiranë, e specializuar në të drejtën civile, penale dhe administrative. Është diplomuar për drejtësi në Universitetin e Tiranës dhe ka përvojë si në avokatinë private, ashtu edhe në administratën publike.
